Biblia a popkultura

KS. KRZYSZTOF BARDSKI

BIBLIA A POPKULTURA

Biblia zadomowi??a si? w polskiej kulturze masowej. W ksi?garniach mo??emy natrafi? na tytu??y: ??Biblia internaut??w?, ??Biblia w?dkarzy?, ??Biblia hodowc??w kanark??w? itd. Oczywi??cie niewiele maj? one wsp??lnego ze s??owem Bo??ym, zapisanym na kartach Starego i Nowego Testamentu.

Czym jest Biblia dla wsp????czesnego m??odego cz??owieka? Z czym kojarzy si? to s??owo? Jakie odczucia wzbudzaj? tre??ci biblijne? W dalszej za?? perspektywie, jakie szanse i zagro??enia ???cz? si? z tymi skojarzeniami i odczuciami?

W niniejszym artykule chcia??bym zwr??ci? uwag? na szereg zjawisk z kr?gu popkultury, jakie rzutuj? na postrzeganie Biblii przez wsp????czesnego cz??owieka, zw??aszcza nale???cego do m??odego pokolenia. Nasze spostrze??enia opieraj? si? zasadniczo na do??wiadczeniu duszpasterskim i w??asnych przemy??leniach zwi?zanych z dzia??alno??ci? dydaktyczno-naukow? na polu biblistyki. Si?gaj?c do biblijnej symboliki liczbowej, zostan? one przedstawione w dwunastu punktach. By? mo??e bardziej szczeg????owe badania socjologiczne i kulturoznawcze mog??yby rzuci? wi?cej ??wiat??a i zweryfikowa? przedstawione w naszym artykule fenomeny.

Pierwsze zjawisko mo??na okre??li? jako ??Biblia hollywoodzka?. Zwi?zane jest ono z przemo??nym wp??ywem, jaki na kultur? masow? wywiera kinematografia ameryka??ska, kt??rej roli w tworzeniu m??d, wzorc??w i stereotyp??w my??lowych nie spos??b przeceni?. Ju?? w westernach z lat pi??dziesi?tych zadomowi??a si? scena typiczna pogrzebu zastrzelonego szeryfa, nad kt??rego trumn? pastor nabo??nie odczytuje tekst biblijny. W filmie Szeregowiec Ryan snajper ?? skwapliwie likwiduj?cy z wierzy ko??cielnej niemieckich ??o??nierzy ?? po ka??dym strzale odmawia kolejny werset psalmu, kt??ry zna na pami??.

Zasadniczo rzecz bior?c, ameryka??scy producenci filmowi odnosz? si? do Biblii z szacunkiem nale??nym tekstowi ??wi?temu. Biblia jest dyskretnie obecna w kinematografii hollywoodzkiej jako nieod???czny element kulturosfery wywodz?cej si? z tradycji protestanckiej, co stanowi swoist? konwencj? filmow?. Oczywi??cie pojawi? si? produkcje o charakterze skandalizuj?cym, nastawione na manipulacj? i kontestacj? tej konwencji. Zauwa??my jednak, ??e zazwyczaj wpisuj? si? one w inn? konwencj?, r??wnie?? obecn? w kinematografii ameryka??skiej, a tworz? j? uprzedzenia antykatolickie i swoiste postrzeganie roli papie??a oraz Watykanu, czego wyra??nym ??wiadectwem s? ksi???ki Dana Browna i ich ekranizacje.

S?dz?, ??e fenomen ??Biblii hollywoodzkiej? ma swoje pozytywy. My??l?, ??e mo??na do nich zaliczy?: obecno??? Pisma ??wi?tego w ??yciu bohater??w filmowych, kt??ra mo??e stanowi? pozytywne ??wiadectwo. Negatywny aspekt wynika z uprzedze?? antykatolickich oraz pewnych stereotyp??w, o jakich b?dziemy m??wi? w dalszej cz???ci artyku??u.

Drugie zjawisko, zwi?zane z percepcj? Pisma ??wi?tego w ??wiecie wsp????czesnym, mo??na okre??li? w s??owach: ??Biblia ezoteryczna i misteryjna?. Cz??owiek czas??w postmodernizmu jest mniej racjonalny i bardziej podatny na wp??yw my??lenia magicznego ni?? cz??owiek dwudziestego wieku. Towarzyszy? temu mo??e magiczne spojrzenie na tekst biblijny. Pismo ??wi?te ?? swoista ??wi?to???, element kultu religijnego bywa postrzegane jako nadprzyrodzony uk??ad liter, w kt??rym zosta?? wyra??ony kosmiczny ??ad, a nawet jako tekst b?d?cy panaceum na wszelkie problemy cz??owieka. S??owa z Biblii s? traktowane magicznie, a to decyduje np. o sukcesie komercyjnym ksi???ki Kod Biblii, promuj?cej ide?, kt??ra m??wi, i?? w tek??cie Pisma ??wi?tego zosta??y zapisane ?? w formie krzy????wek i ??amig????wek ?? dzieje ludzko??ci, ???cznie z takimi wydarzeniami jak zamach na prezydenta Kennedy??ego i ??mier? Diany Spencer.

Fenomen magicznego podej??cia do Biblii podnosi wprawdzie niebywale jej znaczenie w ??yciu cz??owieka i podkre??la jej ??wi?to???, niemniej jednak czyni to za cen? totalnej mistyfikacji. Stanowi zatem bardzo powa??ne zagro??enie w pracy duszpasterskiej i dydaktycznej.

Trzecie zjawisko to tendencyjne spojrzenie na Bibli? oczyma zachodnioeuropejskich antykleryka????w, spojrzenie, kt??rego pocz?tki si?gaj? o??wiecenia francuskiego i ruch??w maso??skich, wsp????cze??nie cz?sto zwi?zane z ideologiami o pod??o??u marksistowskim i ultraliberalnym. Mo??na si? z nim spotka? zw??aszcza w literaturze i kinematografii francuskiej, hiszpa??skiej i w??oskiej. Tutaj motywy biblijne bywaj? przedstawiane w spos??b o wiele bardziej skomplikowany i zagmatwany ni?? w kinematografii ameryka??skiej. Cz?sto pokazuje si? je jako przeciwie??stwo idea????w tolerancji, wolno??ci i humanizmu, jak chocia??by w niedawnym filmie angielsko-hiszpa??skim, zatytu??owanym Agora. Pisarze i re??yserzy reprezentuj?cy to stanowisko manipuluj? tre??ciami biblijnymi w spos??b bardzo inteligentny, kszta??tuj?c w ten spos??b zafa??szowany obraz chrze??cija??stwa, szczeg??lnie katolicyzmu. Przyk??adem mo??e by? ?? wspania??a zreszt? pod wzgl?dem literackim ?? ksi???ka Umberto Eco Imi? r????y. Jest to fenomen trudny zar??wno do zdemaskowania, jak i przeciwdzia??ania mu, poniewa?? korzeniami tkwi w tradycji europejskiej, pojawia si? w utworach pisarzy i my??licieli o niekwestionowanym autorytecie w sferze kultury.

Czwarte zjawisko, obecne w kulturze masowej, to podejmowane od lat ekranizacje historii biblijnych. Ich autorom ?? przewa??nie gorliwym chrze??cijanom ?? przy??wieca?? zazwyczaj szlachetny cel realistycznego przedstawienia dziej??w Starego lub Nowego Testamentu. Mel Gibson posun??? si? w swojej Pasji nawet do dialog??w w j?zyku ??aci??skim i aramejskim oraz drastycznego ukazania M?ki Zbawiciela. Pozostaje jednak pytanie, czy ekranizacja nie pozbawia tekstu ??wi?tego wa??nego wymiaru misterium. Realistyczne przedstawienie dziej??w patriarch??w czyni z nich prostych nomad??w, natomiast scena rozdzielenia w??d w Dziesi?ciorgu przykaza??, z Charltonem Hestonem w roli Moj??esza, jawi si? nader nieporadnie, gdy odwo??amy si? do techniki komputerowej, zastosowanej w najnowszych filmach katastroficznych. Ekranizacje biblijne na pewno czyni? z Pisma ??wi?tego przekaz bardziej przyst?pny, z drugiej strony ?? dokonuj? uproszcze??, co nieod???cznie wi???e si? z wszelk? wizualizacj? tekstu literackiego.

Po pi?te, jak w ka??dej epoce, r??wnie?? obecnie powstaj? dzie??a o charakterze apokryf??w biblijnych lub w spos??b lu??ny s? tworzone na kanwie tre??ci biblijnych. Nale??y jednak ostro??nie podej??? do specyfiki ka??dego z nich. Mamy bowiem ?? z jednej strony – ksi???ki i filmy ewidentnie fa??szuj?ce przekaz Biblii, jak na przyk??ad Kod Leonarda da Vinci albo r????nego rodzaju publikacje dotycz?ce pobytu Chrystusa w tybeta??skich klasztorach, z drugiej ?? dzie??a ubogacaj?ce ten przekaz szczeg????ami o charakterze beletrystycznym, jak na przyk??ad ksi???ki Jana Dobraczy??skiego, dzie??a, kt??rych autorem jest Pasquale Festa Campanile czy Roman Brandstaetter (Jezus z Nazaretu).

Do kategorii wsp????czesnych apokryf??w nale??? liczne filmy, kt??rych re??yserzy manipuluj? motywami biblijnymi na u??ytek artystyczny. Ich ocena nie jest jednoznaczna i zasadniczo zale??y od og??lnej wymowy filmu. S? wi?c produkcje wybitnie antychrze??cija??skie, jak na przyk??ad Dogma, komedie niewpisuj?ce si? w kontekst dyskusji ideologicznej, a jedynie maj?ce na celu rozbawi? widza, na przyk??ad Bruce Wszechmog?cy oraz produkcje przekazuj?ce g???boki sens chrze??cija??ski, jak polski film Wszyscy jeste??my Chrystusami.

Szczeg??lnie niebezpieczne wydaj? si? dwie kategorie wsp????czesnych ??apokryf??w? biblijnych. Jedn? z nich stanowi? pseudonaukowe produkcje, tworzone w konwencji reporta??y naukowych i prezentowane nawet na kana??ach telewizyjnych okre??lanych jako ??science?; w rzeczywisto??ci produkcje te maj? niewiele wsp??lnego z rzetelnymi badaniami naukowymi. Drugie ?? to rozpowszechniane pseudoobjawienia (w tej kategorii prym wiod? ksi???ki Marii Valtorty), kt??re jakoby uzupe??niaj? przekaz biblijny, a w rzeczywisto??ci go zaciemniaj?, dodane szczeg????y nie maj? bowiem potwierdzenia ani w tradycji Ko??cio??a, ani w jego nauczaniu. Niebezpiecze??stwo tych pseudoapokryf??w wi???e si? z tym, ??e uzurpuj? sobie prawo do bycia naukowymi b?d?? boskiego objawienia, sprawiaj?c, ??e mniej przygotowani odbiorcy traktuj? je bezkrytycznie.

Zasadniczo ukazana w tym miejscu ??apokryfistyka? wsp????czesna ?? o ile nie jest utrzymana w tonie antychrze??cija??skim oraz nie uzurpuje sobie prawa do przedstawiania autentycznych wydarze?? ?? odgrywa tw??rcz? rol? w promowaniu obecno??ci Biblii w kulturze masowej i mo??e stanowi? punkt wyj??cia do g???bszej refleksji nad przekazem ewangelicznym.

Sz??ste zjawisko, kt??re mo??na okre??li? mianem ??Biblia m??odych?, stanowi swoisty nurt kulturowy, zapocz?tkowany w Polsce przez Ruch ??wiat??o-??ycie (oazy) i inne ruchy zwi?zane z odnow? ??ycia chrze??cija??skiego. W wymiarze globalnym jest on obecny w inicjatywach zwi?zanych ze wsp??lnot? z Taiz?, w ??wiatowych spotkaniach m??odych, jak r??wnie?? w spotkaniach organizowanych na polach Lednicy. Do tego nurtu kulturowego cz?sto odwo??ywa?? si? r??wnie?? Jan Pawe?? II, kt??ry swoje przes??anie kierowa?? do m??odych. Cech? charakterystyczn? owego przes??ania s? dynamizm i aktualno??? or?dzia Biblii, zw??aszcza w wymiarze ??wiadectwa.

W ramach tego nurtu kulturowego wykszta??ci?? si? swoisty ??j?zyk ewangelizacji?, powsta??y liczne pie??ni i piosenki inspirowane Bibli?, a co najwa??niejsze ?? Biblia (kt??rej kieszonkowe wydanie ??atwo upchn?? do plecaka) sta??a si? nieod???czn? towarzyszk? ??ycia wielu m??odych ludzi. Niestety, ta ??kultura biblijna m??odych? cz?sto bywa obecna jedynie w grupkach zwi?zanych z okre??lonymi duszpasterstwami i nie posiada charakteru masowego. Co wi?cej, mo??na spotka? sytuacje, w kt??rych inne subkultury m??odzie??owe odnosz? si? do niej nieufnie, drwi?co lub wrogo.

Z drugiej strony ?? niech to b?dzie si??dmy punkt naszego artyku??u ?? cz?sto mo??na spotka? si? z opini?, ??e nauka przekazywana na kartach Biblii jest staro??wiecka i nieaktualna. Krytycyzm ten, maj?cy realne podstawy w oczywistym fakcie, i?? Biblia powsta??a ponad dwa tysi?ce lat temu, niejednokrotnie g???boko warunkuje jej percepcj?. Podejmowane w ostatnich latach inicjatywy translatoryczne, zw??aszcza t??umaczenie Biblii wydane przez Edycj? ??w. Paw??a, maj? na celu wyra??enie przes??ania Pisma ??wi?tego j?zykiem zrozumia??ym dla wsp????czesnego cz??owieka, nie rozwi?zuj? jednak do ko??ca przedstawionego tu problemu. St?d trzeba przyzna?, i?? jednym z podstawowych zada?? duszpasterstwa i dydaktyki katolickiej jest takie komentowanie tekstu biblijnego, kt??re ?? z jednej strony ?? przybli??y wsp????czesnemu czytelnikowi realia ??wiata biblijnego, z drugiej natomiast ?? dokona ich aktualizacji. Konieczne jest umiej?tne rozr????nienie tej warstwy przekazu biblijnego, kt??ra jest ??ci??le uwarunkowana historycznie i kulturowo, od tej, kt??ra ma wymiar ponadczasowy.

??sme zjawisko, kt??remu chcia??bym po??wi?ci? par? s????w, jest zwi?zane ze ??wiatem kultury i tradycji islamu, ostatnio bardziej obecnym w ??wiadomo??ci wsp????czesnych Polak??w. Dzieje si? tak zar??wno za przyczyn? doniesie?? prasowych, jak i osobistych kontakt??w coraz liczniejszych rzesz naszych rodak??w, udaj?cych si? na wypoczynek do Turcji czy kraj??w p????nocnej Afryki. Rodzi to refleksj? nad stosunkiem Biblii do ?? uwa??anej przez muzu??man??w za natchnion? ?? ksi?gi Koranu. Chrze??cijanie, czuj?c szacunek, jakim wyznawcy Proroka otaczaj? swoj? Ksi?g?, czuj? si? cz?sto zawstydzeni i stawiaj? sobie pytania zwi?zane ze znaczeniem Biblii. Na pewno taka refleksja jest czym?? cennym, niemniej jednak nale??y pami?ta? przynajmniej o trzech nast?puj?cych r????nicach. Po pierwsze, tre??? Objawienia w Biblii r????ni si? zasadniczo w wielu kwestiach od przekazu Koranu. Nie mo??na wi?c z perspektywy chrze??cija??skiej uwa??a? Koranu za tekst pochodz?cy od Boga. Z drugiej jednak strony, nie nale??y ca??kowicie przekre??la? m?dro??ci Koranu. W my??l nauczania Soboru Watyka??skiego II, w ka??dej religii znajduj? si? iskierki prawdy, kt??re trzeba doceni? jako wyraz naturalnego poszukiwania Boga przez cz??owieka. Po drugie, tradycja islamu przyjmuje literalno??? objawienia koranicznego, podczas gdy chrze??cija??stwo podkre??la fakt, i?? Biblia, b?d?c s??owem Bo??ym, jest r??wnocze??nie s??owem ludzkim, nosz?cym cechy tekstu literackiego. Nie do zaakceptowania przez muzu??man??w by??by fakt, ??e na tre??? i form? Koranu wp??yn???y okre??lone czynniki historyczno-kulturowe, podczas gdy chrze??cija??stwo w pe??ni przyjmuje ludzki wymiar Biblii. Autorzy Dei Verbum i Katechizmu Ko??cio??a Katolickiego przyr??wnuj? tajemnic? Biblii do tajemnicy Wcielenia Chrystusa: tak jak Chrystus, b?d?c w pe??ni Bogiem, jest w pe??ni cz??owiekiem, tak i Biblia, przekazuj?c w pe??ni s??owo Bo??e, jest te?? dzie??em ludzkim, a spos??b przekazu uwarunkowany kontekstem historyczno-kulturowym. Po trzecie, islam widzi w tek??cie Koranu dokument o charakterze prawnym, normuj?cy zasady post?powania wyznawc??w Proroka, podczas gdy dla chrze??cijan tekst biblijny zawiera rozliczne gatunki literackie, z kt??rych ka??dy wymaga odr?bnej metody interpretacji. Dotyczy to zw??aszcza tekstu Starego Testamentu, kt??ry w ??wietle Nowego zyskuje sens pe??niejszy.

Dziewi?te zjawisko, kt??re mo??emy zaobserwowa?, to ?? charakterystyczny nie tylko dla ruch??w o charakterze sekciarskim ?? fundamentalizm biblijny. Polega on na literalnym odczytywaniu Pisma ??wi?tego oraz jednoznacznym odnoszeniu wyci?gni?tych wniosk??w do ??ycia i wiary. ?atwo spotka? si? z tego rodzaju interpretacj? w Internecie, coraz cz???ciej stanowisko takie reprezentuj? r??wnie?? pojawiaj?cy si? w Polsce przedstawiciele r????nych sekt, zw??aszcza powsta??ych w Ameryce. Na gruncie polskim powy??sz? interpretacj? Biblii wyznaj? zw??aszcza ??wiadkowie Jehowy. Fundamentalistyczne podej??cie do Biblii jest niebezpieczne z tego wzgl?du, ??e nie wymaga wysi??ku intelektualnego, wiedzy ani g???bszej refleksji. St?d te?? dla wielu mo??e wydawa? si? propozycj? ??atw? i rozwi?zuj?c? natychmiast wiele problem??w.

O ile fundamentalizm biblijny mo??e zagra??a? zw??aszcza osobom o w?skich horyzontach intelektualnych, o tyle przeciwne zjawisko ?? podej??cie indywidualistyczno-selektywne, wskazane jako dziesi?ty punkt artyku??u, ma szersze oddzia??ywanie. Podobnie jak do depozytu wiary wielu wsp????czesnych chrze??cijan podchodzi w spos??b selektywny, akceptuj?c jedynie te tre??ci doktrynalne i normy moralne, kt??re wpisuj? si? w ich indywidualny ??wiatopogl?d, tak samo czyni w odniesieniu do Biblii. Jedne jej fragmenty odczytywane s? literalnie, inne w spos??b przeno??ny, jeszcze inne pomijane ?? w zale??no??ci od potrzeb i oczekiwa?? stawianych tekstowi Pisma ??wi?tego.

Jedenastym zjawiskiem ??wiadcz?cym o kulturowej wadze tekstu biblijnego, a r??wnocze??nie mog?cym zniekszta??ca? jego przes??anie, s? ?? obecne w popkulturze ?? stereotypy. Nale??? do nich takie motywy biblijne, jak kielich z Ostatniej Wieczerzy (tzw. ??wi?ty Graal), Harmagedon, Apokalipsa, Arka Przymierza itd., a w ostatnich latach, za spraw? odkrycia apokryficznej ewangelii ?? r??wnie?? posta? Judasza. Te wydarzenia, przedmioty i postaci obros??y w pozabiblijne skojarzenia, zniekszta??caj?ce przes??anie Pisma ??wi?tego. Biblijne motywy literackie, wyrwane z pierwotnego kontekstu religijnego, sta??y si? no??nikami misteryjnych i ezoterycznych tre??ci, daleko odbiegaj?cych od or?dzia Biblii. Wsp????czesny m??ody cz??owiek niejednokrotnie mo??e mie? problem z odr????nieniem tre??ci pochodz?cych z Pisma ??wi?tego od fantazji autor??w i re??yser??w manipuluj?cych biblijnymi stereotypami.

Ostatnim ?? dwunastym z prezentowanych zjawisk, cz???ciowo zwi?zanym z problemem przedstawionym powy??ej ?? s? popkulturowe przek??amania, kt??re mo??emy znale??? na stronach internetowych. Wiele z nich wywodzi si? z antykatolickich tradycji anglosaskich, jak chocia??by stwierdzenia o rzekomym paleniu Biblii przez katolik??w. Inne maj? swoje ??r??d??o w r????nicach terminologicznych, np. cz?sto ksi?gi deuterokanoniczne, na podstawie angielskiego apocrypha, bywaj? nazywane ??apokryfami?. Jeszcze inne s? wynikiem ignorancji, jak cho?by notoryczne mylenie dziewiczego pocz?cia Chrystusa z niepokalanym pocz?ciem Maryi.

By? mo??e jest jeszcze wiele innych interesuj?cych zjawisk w dziedzinie popkultury, kt??re zas??ugiwa??yby na wzmiankowanie. Te, kt??re wymienili??my, zas??uguj? niew?tpliwie na g???bsz? analiz?, kt??ra ma na celu zar??wno przeciwdzia??anie ich negatywnym skutkom, jak i wykorzystanie szans kulturowych czy ewangelizacyjnych, z nimi zwi?zanych.

ks. Krzysztof Bardski ?? dr hab., kap??an archidiecezji warszawskiej, prof. Uniwersytetu kard. Stefana Wyszy??skiego i Papieskiego Wydzia??u Teologicznego w Warszawie, dr nauk biblijnych Papieskiego Instytutu Biblijnego w Rzymie, kierownik Katedry Filologii Biblijnej na UKSW, t??umacz i redaktor przek??adu ekumenicznego Biblii oraz Biblii wydanej przez Edycj? ??w. Paw??a, autor licznych ksi???ek i artyku????w naukowych o tematyce biblijnej i patrystycznej.

Authors
Tags , , , , , , ,

Related posts

Top